“Weird” is een vreemd woord

Weird is een van de meest gebruikte woorden in de Engelse taal. De kans is groot dat het woord vandaag nog door je lippen is gegleden (of door je vingers is getypt).

Je gebruikt het wanneer je iets ongewoons wilt beschrijven: een vreemde toevalligheid, een rare geur in de koelkast, of — god beware de gedachte! — die vreemde collega op kantoor. We gebruiken weird voortdurend voor de kleine alledaagse eigenaardigheden die we tegenkomen.

Maar weird was niet altijd zo'n informeel woord. Duizend jaar geleden was het een van de zwaarste woorden in de Engelse taal: de voorouder van weird was het Oudengelse woord wyrd, wat 'lot' of 'bestemming' betekende.

Wyrd spookt door de Oudengelse poëzie. Het verschijnt in de somberste en meest noodlottige momenten van gedichten als The Wanderer en Beowulf. De dichter van Beowulf legt het in de mond van de held van zijn gedicht, die wyrd noemt nadat hij heeft aangegeven wat er moet gebeuren als hij in de strijd omkomt: maak je geen zorgen over het begraven van hem, stuur zijn pantser terug naar zijn oom. Dan volgt wyrd, in wat klinkt als een spreekwoord:

G<0xC7><0xA3>ð ā wyrd swa hīo sċel.

'Het lot gaat altijd zoals het moet' (Beowulf 455b)

Of, zoals de verteller van The Wanderer het verwoordt, midden in een verslag over hoe hij gedwongen is alleen over de zee te zeilen:

Wyrd bið ful ār<0xC7><0xA3>d.

'Het lot is totaal onverbiddelijk.' (Wanderer 5b)¹

Wyrd komt voort uit dezelfde wortel als het werkwoord weorþan (ruwweg uitgesproken als WEAR-than), wat 'gebeuren' of 'worden' betekende. Dus wyrd is 'dat wat gebeurt'. Dichters prezen bovenal de man die alles wat er gebeurt — het lot (wyrd) — "zonder terug te deinzen" kon onder ogen zien.²

Hoe is een woord voor de onverbiddelijke logica van het universum dan terechtgekomen als beschrijving voor iets triviaals als die eigenaardige geur in je koelkast? Het antwoord is, paradoxaal genoeg, literair van aard, waarbij het lot zelf een hand lijkt te hebben gehad: als twee of drie mensen andere keuzes hadden gemaakt, hadden we het woord weird misschien helemaal niet in het Engels gehad.

Het lot vindt zijn weg

Het verhaal van de transformatie van wyrd naar weird begint in de late middeleeuwen, in de periode die we het Middelengels noemen (1100–1450 n.Chr.).

De scheidslijn tussen Oudengels en Middelengels is de Normandische verovering van 1066. De Normandiërs, die een vorm van Frans spraken, kregen de politieke macht in Engeland. Voor een tijdje verving het Frans het Engels als de prestigieuze taal onder de hogere klassen van de samenleving.

Uiteindelijk namen ook de adel het Engels over, maar ze namen veel van hun Franse woorden met zich mee. Als gevolg hiervan stroomden rond 1250 n.Chr. Franse woorden de Engelse taal binnen. Dit waren onder andere woorden die hetzelfde betekenden als wyrd, namelijk fortune (fortuin) en destiny (bestemming). Later werd daar het Latijnse woord fate (lot) bij gevoegd. Zodra deze nieuwe, deftig klinkende Franse en Latijnse woorden in de 13e en 14e eeuw in de taal waren geïntegreerd, werd het inheemse Engelse wyrd overbodig.

Hierdoor verdween wyrd uit de Middelengelse verslagen, althans in het zuiden van de Engelstalige wereld. In het noorden, met name in Schotland, overleefde wyrd wel. Daar, in de Schotse taal (Scots), werd het gespeld als weird in plaats van wyrd.

Deze Schotse oorsprong is de reden waarom weird zo, nou ja, vreemd gespeld wordt. Het is immers een van de klassieke uitzonderingen op de regel "i before e, except after c". Gezien de uitspraak zouden we verwachten dat het geschreven wordt met ee, ie of ea, passend bij hoe de ee-klank wordt geschreven in weed, field of beard. Maar dat is niet het geval. Weird is vreemd gespeld omdat het de regels van het Schots volgt, niet die van het Engels.

De "Weird Sisters"

Net als het Oudengelse wyrd betekende het Schotse weird 'lot' of 'bestemming', zoals in dit citaat uit het 14e-eeuwse Schotse gedicht The Brus:

Bot Werd that to the end ay driffis // The varldis thingis

'Maar het Lot dat de zaken van de wereld altijd tot het einde drijft' (The Brus, 4.148–149)

Net zoals het lot in de klassieke mythologie vaak werd gepersonifieerd, kon weird ook verwijzen naar de gepersonifieerde agenten van het lot. Het klassieke idee was dat van drie bovennatuurlijke zussen — in het Grieks de Moirai: Atropos, Clotho en Lachesis — die de draad van ieders lot afmeten en doorknipten waar het lot dat bepaalde. De Romeinen hadden een gelijkwaardig trio genaamd de Parcae.

In de Noorse mythologie worden ook de Nornir (Nornen) beschreven, die een vergelijkbare functie hadden. Hun namen waren Urðr, Verðandi en Skuld. De naam Urðr is simpelweg het Oudnoords equivalent van wyrd.³

Schotse auteurs gebruikten de frase weird sisters om te verwijzen naar de Lotgodinnen uit de klassieke mythologie:

The thre sisteris fatall callit Cloto, Latis & Antropus thre werd sisteris

'De drie noodlottige zusters genaamd Cloto, Latis en Antropus, drie weird sisters' (1515; The Asloan Manuscript)⁴

Later werd de term weird sisters toegepast op de drie vrouwen in het verhaal van Macbeth die zijn klim naar de troon voorspelden. Toen Shakespeare het verhaal vertelde, waren dit drie heksen. Maar Shakespeare was niet de enige die dit verhaal vertelde, noch was hij de eerste.

Shakespeares bron was een werk genaamd Holinshed’s Chronicles of England, Scotland, and Ireland, gepubliceerd in twee edities aan het eind van de 16e eeuw. In het verslag van Holinshed komt Macbeth drie vrouwen tegen "in vreemde en wilde kledij, lijkend op wezens uit een oudere wereld". Nadat zij hun voorspellingen hebben gedaan, rapporteert Holinshed:

afterwards the common opinion was, that these women were either the weird sisters, that is (as ye would say) the goddesses of destinie, or else some nymphs or feiries, indued with knowledge of prophesie by their necromanticall science, bicause euerie thing came to passe as they had spoken.⁵

Holinshed legde de term weird sisters behulpzaam uit voor zijn Engelstalige publiek als "godinnen van het lot". Toen Shakespeare deze scène in Macbeth verwerkte, behield hij de frase weird sisters, maar liet hij de uitleg weg.

In de tekst van de First Folio van Macbeth, gedrukt 17 jaar nadat het stuk voor het eerst werd opgevoerd, wordt het woord gespeld als weyward of weyard in plaats van weird:

The weyward Sisters, hand in hand (Macbeth 1.3.30)

Het gebruik van weyward in plaats van weird wordt meestal beschouwd als een fout van een van de zetters (compositors) van de First Folio. Weird was in die tijd geen gangbaar Engels woord, wat verklaart waarom Holinshed het voor zijn lezers definieerde. Weyward daarentegen, een variant van wayward ('die van het pad af is geraakt'), was een veel algemener woord dat Shakespeare vaak gebruikte.⁶

Het onterecht gebruikte woord wayward is verre van verwant aan weird, of althans het gedeelte -ward is dat. Zowel -ward als weird komen voort uit dezelfde oude wortel, die 'draaien' betekende.⁷ Net zoals het lot (weird) de manier is waarop zaken "uitdraaien", is iemand die homeward gaat "teruggedraaid" naar huis.

De onbekendheid van weird maakte het gevoelig voor kopieerfouten. Sommige latere folio-edities van Shakespeare veranderden het zelfs in wizard! In moderne edities van Macbeth is de spelling echter genormaliseerd naar weird sisters, vaak gespeld als weïrd om aan te geven dat het woord met twee lettergrepen moet worden uitgesproken.

Deze wijziging werd doorgevoerd door Lewis Theobald (1688–1744), de eerste rigoureuze tekstcriticus van de werken van Shakespeare. Hij deed dit op basis van hoe weird werd gebruikt in Holinshed.⁸

Zodra weird was vastgesteld in latere edities van Macbeth, bleef het hangen. Sterker nog, weird is sindsdien enorm gegroeid in de Engelse taal. Dezelfde onduidelijkheid die de zetters van de First Folio had gehinderd, betekende dat de betekenis van weird een onbeschreven blad was waarop mensen konden projecteren wat ze wilden.

De wendingen van het lot

Jarenlang was de enige plek waar de meeste Engelssprekenden het woord weird zagen, in de frase weird sisters of weird women in het stuk Macbeth. Het woord komt zes keer voor in het stuk, en in geen enkel geval is uit de context alleen duidelijk wat het betekent.⁹ Weird gaf simpelweg de naam aan de drie vrouwen die voorspelden dat Macbeth koning zou worden.

Dit gaf luisteraars en lezers de vrijheid om aan het woord weird elke betekenis toe te kennen die passend leek. Het was zelfs niet duidelijk of weird oorspronkelijk een zelfstandig naamwoord was: de weird van de weird sisters had net zo goed een bijvoeglijk naamwoord kunnen zijn. Als het een bijvoeglijk naamwoord was, wat zou het dan betekenen?

De weird sisters waren drie vreemde, onheimlijke, bovennatuurlijke vrouwen die de toekomst voorspelden. Misschien betekende weird simpelweg 'vreemd', 'onheimlijk' of 'bovennatuurlijk'. Dit is wat genoeg mensen dachten om de betekenis van het woord te veranderen. Gebruik van weird in de betekenis van 'griezelig' of 'bovennatuurlijk' — zonder connectie met de zusters van Macbeth — begon in het begin van de 19e eeuw bij de Romantische schrijvers.¹⁰ Shelley, bijvoorbeeld, was dol op het gebruik van weird op deze manier:

Some said I was a fiend from my weird cave,

Who had stolen human shape (Laon and Cythna 9.8; 1817)

In lone and silent hours,

When night makes a weird sound of its own stillness. (Alastor 29–30; 1816)

Kort nadat weird buiten Macbeth begon te circuleren, werd de betekenis verder verbreed: van 'onheimlijk' naar 'vreemd' of 'ongebruikelijk'. Dickens gebruikte weird bijvoorbeeld simpelweg om 'vreemd' aan te duiden:

He was a man with a weird belief in him that no one could count the stones of Stonehenge twice, and make the same number of them. (Holly-tree Inn: Guest in Household Words; 1855)

Dit bredere gebruik is degene die in populariteit is geëxplodeerd, vooral in de tweede helft van de twintigste eeuw. De Oxford English Dictionary (OED) rapporteert dat de frequentie van het bijvoeglijk naamwoord weird steeg van 2,3 per miljoen woorden in 1960 naar 6,1 per miljoen woorden in 2010.

Wanneer er internetbronnen worden gebruikt, zien we dat weird nog vaker voorkomt: het online corpus van de OED over de periode 2017–2025 laat zien dat de frequentie schommelt tussen 15 en 17 per miljoen woorden. Dat maakt weird een van de meest voorkomende woorden in de Engelse taal. Een enorme reis voor een Schots woord dat ooit zo obscuur was dat mensen de betekenis ervan verkeerd begrepen bij het horen ervan!

Weird is nu een vast onderdeel van de hedendaagse Engelse taal, maar zijn lot hing af van de beslissingen van individuen: als Holinshed weird sisters niet in het verhaal van Macbeth had geschreven, als Shakespeare dat verhaal niet interessant genoeg had gevonden om in een stuk te veranderen, als Theobald weyward niet had gecorrigeerd naar weird, en als de Romantische dichters het woord niet perfect hadden gevonden om een onheimlijke sfeer uit te drukken, zouden we weird vandaag de dag niet hebben.

***

Bronverwijzingen

Schotse citaten zijn ontleend aan A Dictionary of the Older Scottish Tongue, Engelse citaten aan de Oxford English Dictionary.

• Barbour, John (1997). The Bruce. Ed. A. A. M. Duncan.
• Bek-Pedersen, Karen (2022). ‘Macbeth and the “Weird Sisters” – on Fates and Witches.’ Scottish Studies 39: 58–80.
• Braunmuller, A. R. (ed.) (2008). Macbeth (The New Cambridge Shakespeare).
• Craigie, W. A. (ed.) (1925). The Asloan Manuscript.
• Dickens, Charles (1855). “The Holly-Tree: The Guest.” Household Words.
• Fulk, R. D., Robert E. Bjork & John D. Niles (2008). Klaeber’s Beowulf. 4e.
• Holinshed, Raphael (1587). Holinshed’s Chronicles of England, Scotland, and Ireland.
• Shelley, Percy Bysshe (1816). Alastor, or The Spirit of Solitude.
• Shelley, Percy Bysshe (1817). Laon and Cythna.
• Oxford English Dictionary: weird n., weird adj., -ward suffix.

Voetnoten

1. De betekenis van ār<0xC7><0xA3>d is onderwerp van debat; populaire vertalingen zijn 'onverbiddelijk', 'onvermoeibaar', 'vastberaden' of zelfs 'wijs'.
2. Fulk et al. (2008): lxxiii.
3. Verðandi ('worden') komt eveneers uit dezelfde wortel als wyrd. Wat betreft Skuld ('schuld; verplichting'), dat is een ander artikel.
4. The Asloan Manuscript. Craigie, ed. (1925): 324–325.
5. Holinshed (1587), Holinshed’s Chronicles of England, Scotland, and Ireland, Vol. II: The historie of Scotland, 170–1.
6. Voor meer over de weyward-kwestie, zie Braunmuller (2008: 255–256). De andere spelling in de First Folio, weyard, is een redelijke spelling voor een uitspraak van weird die wordt uitgerekt tot twee lettergrepen, wat het metrum vereist.
7. Deze wortel is Proto-Indo-Europees \wert-, dezelfde wortel die het Latijnse werkwoord vertere ('draaien') voortbracht, dat het Engels heeft bereikt in woorden als convert, invert, revert*, etc.
8. Theobald wordt uitgesproken alsof het Tibbald is. Niet elke geleerde is het eens met de wijziging van Theobald. Bek-Pedersen (2022), bijvoorbeeld, vermoedt dat de spelling weyward wellicht opzettelijk was.
9. In de New Cambridge Macbeth verschijnt weird op 1.3.30, 1.5.7, 2.1.20, 3.1.2, 3.4.133, 4.1.134.
10. Weird was zeker niet het enige Schotse woord dat via de Romantische beweging courant werd in het Engels.