Vogels kijken herstructureert de hersenen en vertraagt cognitieve achteruitgang

Elke week brengt een groep oudere vogelaars uren door in een houten schuilhut in het Engelse platteland. Met hun verrekijkers turen ze gefocust en delen ze enthousiast hun waarnemingen: de lange, heldere snavel van een kluut die in de kiezelgrond spoort, of twee grotefuiken die met hun pluimige koppen in het water dobberen.

De meeste van deze vogelaars hebben moeite om zich te herinneren wat er eerder die dag is gebeurd en vinden het soms lastig om een gesprek te volgen. Maar ze worden levendig wanneer ze aantekeningen uitwisselen over de vogels die de lucht rond Forge Mill Lake in de West Midlands vullen.

Onder hen is de 78-jarige Harold. Toen hij jonger was, hield hij van het buitenleven, maar recentelijk heeft dementie hem teruggetrokken en angstig gemaakt. Zijn dochter Lucy bracht hem hierheen, in de hoop dat de verandering van omgeving en het vredige meer goed voor hem zouden zijn. Na een aarzelende start begon Harold te glimlachen toen iemand wees naar een roodborstje, en hij genoot van de eenden die in het water spatten. Pimpelmeesjes schoten tussen de nabijgelegen bomen door, en Lucy zag Harold voor het eerst in lange tijd lachen.

"Op dat moment was hij volledig aanwezig; hij maakte zich geen zorgen over zijn geheugen of zijn zelfvertrouwen. Dat is heel krachtig, op een zachte manier," zegt Jenny Budinger, een gemeenschapsadviseur voor dementie bij Age UK, de non-profitorganisatie die de vogelwerkgroep beheert.

Vogels kijken wordt steeds meer erkend als een waardevolle manier voor ouderen en dementiepatiënten om hun tijd door te brengen. Er zijn inmiddels groepen opgezet in verzorgingshuizen in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en de VS. Aandacht besteden aan vogels, zelfs door het raam, kan ouderen helpen zich meer verbonden te voelen met anderen, meer positieve emoties te ervaren en de geheugenvaardigheden te stimuleren. Nieuw onderzoek toont nu aan dat vogels kijken de hersenen kan herstructureren, vergelijkbaar met het leren van een sport of een muziekinstrument, en mogelijk zelfs kan helpen de veroudering van de hersenen te vertragen.

Beter georganiseerde hersenen

Ondertussen onderzoeken neurowetenschappers in het laboratorium hoe vogels kijken de hersenen beïnvloedt. Ze testten de identificatievaardigheden van fervente vogelaars om vast te stellen wie een expert was en wie een beginner, om vervolgens hun hersenen te analyseren. De wetenschappers ontdekten dat de structuur van de hersenen van experts fundamenteel anders was, en dat expertise in vogelspotten de ouderdomsgerelateerde achteruitgang kan vertragen door de hersenen beter georganiseerd te houden.

Erik Wing, die dit onderzoek leidde aan de Baycrest Academy for Research and Education in Toronto, Canada, vergeleek MRI-scans van vogelexperts met die van beginners terwijl zij vogels identificeerden. Hij ontdekte dat de hersenen van experts anders waren bedraad in regio's die belangrijk zijn voor functies zoals aandacht, visuele perceptie en visuele herkenning.

Bij expert-vogelaars vertoonden deze regio's meer activiteit, vooral wanneer zij werden gevraagd vogels te identificeren waarmee ze nog niet bekend waren. De bevindingen bewijzen niet of de structurele hersenverschillen de oorzaak of het gevolg zijn van de expertise. Wing stelt echter dat één verklaring is dat de hersengebieden die worden gebruikt voor vogels kijken "neuroplasticiteit" ondergaan: het vermogen om over tijd van vorm en functie te veranderen.

Wing analyseerde ook hoe georganiseerd de hersenen van de vogelaars waren. De organisatie in de hersenen neemt doorgaans af met de leeftijd, en een lagere mate van organisatie wordt geassocieerd met verminderde cognitie. In de hersenen van experts vertoonden sommige regio's hogere niveaus van organisatie en coherentie dan beginners van dezelfde leeftijd. Sommige van deze regio's waren ook precies die gebieden die meer activiteit vertoonden tijdens het identificeren van vogels. Volgens Wing duidt dit op een "soort behoud van organisatie" in de hersenen van experts naarmate ze ouder worden.

Er is meer onderzoek nodig om de aard van dit behoud te begrijpen en hoe dit verband houdt met bredere cognitieve functies. Voor nu suggereren de resultaten echter dat "het vroeg in het leven verwerven van deze vaardigheid voordelen kan opleveren die aanhouden tot in de volwassen leeftijd", aldus Wing. Dit is goed nieuws voor de vele vogelaars uit Generatie Z (16 tot 29 jaar) die hun verrekijker al te pakken nemen lang voordat de ouderdom intreedt.

Vogeltherapie

Het onderzoek van Wing richtte zich op expertise, maar andere bevindingen suggereren dat er ook psychologische voordelen zijn voor mensen zonder speciale kennis of vaardigheden.

Wanneer het gaat om het ervaren van psychologisch herstel — gevoelens van rust, vrijheid en verjonging — kan enthousiasme relevanter zijn dan expertise. Een studie onder 388 vogelaars in Polen wees uit dat zij die aangaven meer geïnteresseerd te zijn in vogelspotten dan in andere activiteiten, en het als een belangrijk onderdeel van hun leven beschouwden, vaker psychologisch herstel ervoeren dan vogelaars die zeer bekwaam maar minder enthousiast waren.

Alleen al de keuze om interesse te tonen in vogels kan dus voordelen hebben. Elisabeth Kals, professor in de sociale en organisatorische psychologie aan de Katholieke Universiteit van Eichstätt-Ingolstadt in Duitsland, onderzocht hoe onze relatie met de natuur onze levenservaringen en ons welzijn vormt. Ze bestudeerde wat er gebeurde wanneer mensen in verzorgingshuizen de kans kregen om naar het lokale vogelleven te kijken.

Haar team installeerde voederstations buiten 65 huizen, zodanig geplaatst dat bewoners de vogels vanuit de gemeenschappelijke binnenruimte konden observeren. De cognitie, mobiliteit en het welzijn van de bewoners werden beoordeeld via zelfrapportages en input van personeel en familie. Na slechts enkele weken werden er verbeteringen gezien; na een maand verklaarde het vogels kijken het welzijn van de bewoners beter dan hun leeftijd en zorgniveau.

"De bevindingen waren duidelijk positief," zegt Kals. Wie deelnam aan het vogels kijken, werd cognitief wendbaarder. Dit betekent dat ze beter in staat waren om een gesprek te volgen, te interageren met bezoekende familie, vogels die eerder waren langsgekomen te onthouden en te herkennen, en meer alertheid toonden.

Het personeel in de verzorgingshuizen merkte als eerste het verschil. "Wekenlang hadden ze geen glimlach op het gezicht van [een bewoner] gezien, en dan zagen ze die glimlach," zegt Kals. Sommige verbeteringen in het geheugen en de concentratie waren al na drie tot vier weken zichtbaar.

Deze resultaten hebben ertoe geleid dat Duitse zorgverzekeraars — die onder andere het onderzoeksproject financierden — hebben geïnvesteerd in het opzetten van voederplaatsen en observatiegebieden in meer dan 400 verzorgingshuizen in Beieren. "Het was zo effectief dat het simpelweg geld bespaarde," aldus Kals.

In de VS werd in 2013 een soortgelijk initiatief opgezet in vier zorggemeenschappen in Connecticut, en later in Texas en Colorado. Bird Tales is een therapieprogramma voor mensen met dementie. Dit houdt in dat er voederstations worden geplaatst in de faciliteiten waar zij wonen en dat ze knuffelvogels krijgen die vogelgeluiden maken, zodat ze meer kunnen leren over verschillende soorten. De resultaten zijn positief: deelnemers geven aan dat het cognitief stimulerend is en hen verbindt met het verleden.

Een vergelijkbaar programma heeft voordelen opgeleverd voor slachtoffers van een beroerte, waarvan sommigen last hebben van afasie (moeite met spreken of het begrijpen van gesproken taal). Het Intensive Comprehensive Aphasia Program van de University of Montana begon in 2021 met het spotten van uilen en omvat nu begeleide observaties en het identificeren van vogelgeluiden van de diverse vogelpopulatie van Montana.

Waarom heeft het kijken naar vogels zo'n positieve impact op hoe we ons voelen en denken? Volgens Kals gaat het "niet alleen om vogels als zodanig; het gaat om natuur, aandacht, emotie, betekenis, sociale uitwisseling en activiteit die op een zeer eenvoudige manier samenkomen. Het creëert kleine momenten van nieuwsgierigheid, plezier en anticipatie". Bovendien voegt ze toe dat het "extreem toegankelijk" is.

Dit is mogelijk de reden waarom, in een Brits onderzoek onder dementiepatiënten en hun verzorgers, het kijken naar vogels en andere wilde dieren de op één na populairste buitenactiviteit was, na het simpelweg wandelen in de natuur. Uit hetzelfde onderzoek bleek dat transport en toegankelijkheid grote hindernissen vormen voor mensen met dementie — iets wat minder een barrière is voor hen die vogels vanuit hun keukenraam kunnen zien.

Wing stelt dat vogels kijken een manier is om nieuwsgierigheid te verkennen, en het is wellicht deze nieuwsgierigheid die zo gunstig is. "Ik denk dat er veel voordeel is bij het inbouwen van meer vernieuwing in ons leven, zowel in het midden van het leven als naarmate we ouder worden," zegt Wing.

Nieuwsgierigheid speelt een belangrijke rol bij het behouden van de cognitieve functie op latere leeftijd, mogelijk omdat het norepinefrine en dopamine in de hersenen activeert, wat een positief, ontstekingsremmend effect heeft.

Voor Kals is het leren kennen van de vogels die om ons heen vliegen een manier om te onthouden wie we zijn. "Wij zijn als mensen deel van de natuur, maar we verliezen die verbinding helaas al vroeg in ons leven. [Vogels kijken] is een manier om deze verbinding te herstellen, en het is zo eenvoudig."

\ Namen zijn gewijzigd om de privacy te waarborgen.*