Het artikel bespreekt het project Unified Arabic (UA), ontwikkeld door de Libanese architect Nasri Khattar in 1932. Het doel was om de complexe, calligrafische aard van het Arabische schrift — dat honderden verschillende lettervariaties kent — te reduceren tot een set van slechts 30 vormen. Deze vereenvoudiging moest het typen op mechanische typemachines mogelijk maken en de drempel om te leren lezen en schrijven aanzienlijk verlagen.
Hoewel Khattar steun kreeg van grote spelers zoals IBM en de Ford Foundation, en zelfs werd genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede, werd UA nooit breed geadopteerd. De redenen hiervoor waren tweeledig:
- Technologische vooruitgang: Nieuwere systemen zoals Linotype en later digitale publicaties konden de complexe cursieve vormen van het Arabisch beter verwerken dan de oude typemachines.
- Culturele identiteit: De Arabische wereld zag de vereenvoudiging als een overgave aan westerse standaarden en een aantasting van de heilige en culturele waarde van de traditionele calligrafie.
Recentelijk is er een herleving van UA door de uitgifte van digitale lettertypes, waardoor educatoren en ontwerpers het concept opnieuw kunnen verkennen.
Bestrijden van analfabetisme met typografie
De intrigerende, prachtige calligrafische principes van het Arabische schrift hebben lange tijd weerstand geboden aan pogingen om massaproductie mogelijk te maken via printtechnologieën die oorspronkelijk zijn ontwikkeld voor Romeinse letters. Unified Arabic is een van deze pogingen, maar er staan aanzienlijke obstakels in de weg van een wijdverspreide adoptie.
De ontdekking van Nasri Khattar
In 1932 liep een Libanese architect een klaslokaal binnen aan de American University of Beirut om in te vallen voor een professor die basisvaardigheden voor het Arabisch typen onderwees. Om de klas te verwelkomen, begon hij ahlan wa sahlan (‘welkom’) te typen. Omdat hij moeite had om de juiste toetsen te vinden voor de juiste variatie van de letter heh, typte hij per ongeluk een beginvorm van de heh in plaats van een middenvorm. Hij merkte echter op dat wat hij had getypt nog steeds perfect leesbaar was.
Hij realiseerde zich plotseling dat het probleem van het vinden van toetsen op de typemachine eenvoudig kon worden opgelost door het aantal lettervariaties te verminderen, zonder de leesbaarheid van de tekst aan te tasten. Hij besloot ter plekke te gaan werken aan het unificeren van alle variaties van de Arabische letters. De architect heette Nasri Khattar en hij noemde zijn project Unified Arabic (UA).
Wat is Unified Arabic?
Studenten van het Arabisch beginnen met het leren van de basisvormen van losse letters, om vervolgens geconfronteerd te worden met een veelvoud aan wild uiteenlopende variaties. De letter meem heeft, naast zijn vier basisvormen, meer dan 30 ligatuurvormen.
Unified Arabic is in essentie een set van 30 lettervormen: één voor elke letter van het Arabische alfabet, plus de hamza en lam alef. Hiermee worden de variantvormen geëlimineerd die het lezen en schrijven van het Arabisch voor beginners bemoeilijken.
Het Arabische schrijfsysteem is gebaseerd op vloeiende calligrafische vormen die letters binnen woorden verbinden, waarbij de letters van vorm veranderen afhankelijk van hun positie in het woord. De meeste van de 28 letters hebben vier verschillende vormen: begin, midden, eind en geïsoleerd. Met de toevoeging van ligatuurvormen (gebruikt bij specifieke lettercombinaties) en vocalisatietekens kan een volledige set glyphs gemakkelijk oplopen tot 150 vormen, afhankelijk van de complexiteit van het schrift.
Dit maakte het typen in het Arabisch immens gecompliceerd, omdat het aantal varianten te groot was om op de 44 beschikbare toetsen te passen. Khattar realiseerde zich dat zaken sterk vereenvoudigd konden worden door honderden variantvormen te distilleren tot hun meest kenmerkende vormen.
Ontwerpproces en inspiratie
Via een reductief ontwerpproces probeerde Khattar deze kenmerkende vormen te ontdekken. Honderden schetsen tonen een worsteling met de meest basale vormen op zowel functioneel als esthetisch niveau. Andere schetsen zoeken naar oplossingen — variërend van simpel tot bizar — voor de stippen en de vocalisatietekens.
Bovendien zijn de letters ontworpen om representatief te zijn voor de gestroomlijnde geest van de westerse beschaving: snel, gemechaniseerd en arbeidsbesparend. Khattar erkende de Latijnse typevormen en -proporties als een van zijn inspiraties.
De samenwerking met IBM
Zouden typemachinefabrikanten genoeg interesse hebben om in het project te investeren? Remington Rand was de eerste die werd benaderd, maar het project bleek daar weinig opleveren, hoewel er één prototype van een Unified Arabic-machine werd geproduceerd. IBM herkende echter snel de sociaal-politieke implicaties van UA, waarna de echte reis begon.
Frank Laubach, een expert op het gebied van geletterdheid, stelde:
"Ik zet mijn reputatie als man van geletterdheid op het spel: ik geloof dat analfabeten met dit alfabet in een tiende van de huidige tijd zullen leren lezen; en dat betekent dat waarschijnlijk tien keer zoveel mensen zullen leren lezen."
Historische context en de Arabische Renaissance
Unified Arabic was niet de eerste poging om het Arabisch aan te passen aan mechanische printprocessen. Al in de 15e eeuw probeerden drukkers de cursieve vormen te simuleren met losse letters. Hun pogingen om trouw te blijven aan de calligrafische aard resulteerden echter in letterbakken van wel 500 tekens per font (ongeveer acht keer de grootte van de Latijnse set), wat het zetten van teksten tot een moeizame taak maakte die niet paste bij de eisen van massaproductie.
Tegen het einde van de 19e eeuw waren de nadelige sociale en economische effecten van deze onpraktische druktechniek duidelijk. In de Levant-regio (het huidige Turkije, Syrië, Libanon, Palestina en Egypte) was analfabetisme wijdverspreid. Boeken waren schaars en duur, en uitsluitend beschikbaar voor de heersende klasse en de geestelijkheid. Onder invloed van de Industriële Revolutie in het Westen ontstonden er nieuwe pogingen om de reproductie van het gedrukte Arabische woord te vergemakkelijken.
Deze beweging, een vorm van een herleefde Arabische Renaissance, riep op tot een literaire en culturele ontwaking, nieuwe religieuze interpretaties, gemoderniseerde politieke ideeën en taalhervorming. Begin 20e eeuw was de tijd rijp voor snelle modernisering, en Unified Arabic — waarvan de kernsimplify was door het onnodige te elimineren — leek perfect in die tijd te passen.
Implementatie en institutionele strijd
In de jaren 40 ontwikkelde Khattar een nauwe band met Thomas Watson, het hoofd van IBM, die het project ondersteunde. In 1947 stelde IBM Khattar aan als 'ambassadeur' bij het hof van koning Farouk van Egypte, in samenwerking met de missie van dr. Frank Laubach voor de wereldwijde bestrijding van analfabetisme.
Khattar werd gestuurd met zes gloednieuwe IBM-elektrische typemachines met de nieuwe Arabische letters en volledig gevocaliseerde gedrukte exemplaren van Al-Fatiha, het eerste hoofdstuk (surah) van de Heilige Koran. In datzelfde jaar stuurde hij zijn eerste voorstel naar de Academie van de Arabische Taal in Caïro. Zijn voorstel was gezet in Neo-Beiruti, een UA-lettertype met losstaande letters, dat later werd aangevuld met Neo-Naskhi.
Hoewel de Academie zijn voorstel niet accepteerde, bleef Laubach een fervent supporter. Hij schreef aan Khattar over een analfabete meid die hij had lesgegeven:
"Ze is nu al klaar om elk eenvoudig boek te lezen met de KHATTAR-LETTERS... Oh, hoe ik bid dat u zult slagen, want het leren van het Arabisch zal kinderspel zijn wanneer ze uw letters gebruiken."
In 1957 ontving Khattar een beurs van de Ford Foundation, wat leidde tot de officiële oprichting van de Unified Arabic Alphabet Foundation (UAAF). Vanaf zijn centrum in Beiroet richtte Khattar zich op marketing, de productie van UA-metalen letters en het publiceren van educatieve boekjes.
Waarom Unified Arabic niet doorbrak
Ondanks de steun van IBM, financiering van de Ford Foundation, patenten en steun van linguïsten, kon Unified Arabic nooit breed worden geadopteerd. Dit kwam door twee hoofdoorzaken:
1. Technologische vooruitgang
De tijd werkte tegen het project. De interesse nam af naarmate technologieën zoals de Linotype-machine en later digitale publicatiesystemen werden geïntroduceerd. Deze systemen waren veel beter in staat om de grote set tekens en de cursieve aard van het Arabisch te verwerken, waardoor de beperkingen van oudere mechanische processen verdwenen.
2. Culturele en religieuze identiteit
Taal en vorm zijn in de Arabische wereld nauw verbonden. De calligrafische aard van het Arabische schrift is een essentieel onderdeel van de culturele identiteit. De concessies die UA deed aan de beperkingen van westerse technologie werden niet gezien als een vereenvoudiging, maar als een overgave aan westerse standaarden en een verwerping van de Arabische cultuur. De Arabische wereld zag haar complexe taal als levend en weigerde de simpliciteit die zij als achteruitgang beschouwde.
Daarnaast is er de religieuze dimensie. Omdat de Koran aan de profeet Mohammed in het Arabisch is geopenbaard, worden de taal en de letters als absoluut en heilig beschouwd. Elke taalhervorming is daarom een uiterst complex en gevoelig vraagstuk met morele implicaties.
Erfenis en moderne herleving
In 1986 werd Nasri Khattar genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn levenswerk aan Unified Arabic en de implicaties hiervan voor linguïstiek, geletterdheid en telecommunicatie. Hij was waarschijnlijk de enige ontwerper/typograaf die ooit voor deze prestigieuze prijs in aanmerking kwam.
Hoewel nieuwe technologieën Unified Arabic in zekere zin overbodig maakten, blijven de onderliggende problemen bestaan. De aanwezigheid van de taal in digitale systemen en applicaties blijft een belangrijk aandachtspunt.
In 2013 bracht Pascal Zoghbi van de typefoundry 29 Letters digitale versies uit van UA Beiruti en UA Neo Naskhi (respectievelijk UA Neo B en UA Neo N). Deze heropleving geeft educatoren en ontwerpers de kans om het gebruik van uniforme, losstaande Arabische lettertypen te verkennen. Het opent de deur naar praktijktesten die uiteindelijk de oude barrières kunnen doorbreken, wat het een oud idee maakt dat nog steeds de moeite waard is om te heroverwegen.
***
Over de auteur: Yara Khoury Nammour is docent, type designer en grafisch ontwerper. Zij schreef het boek 'Nasri Khattar: A Modernist Typotect' vanuit haar fascinatie voor de belofte van Unified Arabic om de hoge percentages analfabetisme in het Midden-Oosten aan te pakken.
Bestrijden van analfabetisme met typografie
De intrigerende, prachtige calligrafische principes van het Arabische schrift hebben lange tijd weerstand geboden aan pogingen om massaproductie mogelijk te maken via printtechnologieën die oorspronkelijk zijn ontwikkeld voor Romeinse letters. Unified Arabic is een van deze pogingen, maar er staan aanzienlijke obstakels in de weg van een wijdverspreide adoptie.
De ontdekking van Nasri Khattar
In 1932 liep een Libanese architect een klaslokaal binnen aan de American University of Beirut om in te vallen voor een professor die basisvaardigheden voor het Arabisch typen onderwees. Om de klas te verwelkomen, begon hij ahlan wa sahlan (‘welkom’) te typen. Omdat hij moeite had om de juiste toetsen te vinden voor de juiste variatie van de letter heh, typte hij per ongeluk een beginvorm van de heh in plaats van een middenvorm. Hij merkte echter op dat wat hij had getypt nog steeds perfect leesbaar was.
Hij realiseerde zich plotseling dat het probleem van het vinden van toetsen op de typemachine eenvoudig kon worden opgelost door het aantal lettervariaties te verminderen, zonder de leesbaarheid van de tekst aan te tasten. Hij besloot ter plekke te gaan werken aan het unificeren van alle variaties van de Arabische letters. De architect heette Nasri Khattar en hij noemde zijn project Unified Arabic (UA).
Wat is Unified Arabic?
Studenten van het Arabisch beginnen met het leren van de basisvormen van losse letters, om vervolgens geconfronteerd te worden met een veelvoud aan wild uiteenlopende variaties. De letter meem heeft, naast zijn vier basisvormen, meer dan 30 ligatuurvormen.
Unified Arabic is in essentie een set van 30 lettervormen: één voor elke letter van het Arabische alfabet, plus de hamza en lam alef. Hiermee worden de variantvormen geëlimineerd die het lezen en schrijven van het Arabisch voor beginners bemoeilijken.
Het Arabische schrijfsysteem is gebaseerd op vloeiende calligrafische vormen die letters binnen woorden verbinden, waarbij de letters van vorm veranderen afhankelijk van hun positie in het woord. De meeste van de 28 letters hebben vier verschillende vormen: begin, midden, eind en geïsoleerd. Met de toevoeging van ligatuurvormen (gebruikt bij specifieke lettercombinaties) en vocalisatietekens kan een volledige set glyphs gemakkelijk oplopen tot 150 vormen, afhankelijk van de complexiteit van het schrift.
Dit maakte het typen in het Arabisch immens gecompliceerd, omdat het aantal varianten te groot was om op de 44 beschikbare toetsen te passen. Khattar realiseerde zich dat zaken sterk vereenvoudigd konden worden door honderden variantvormen te distilleren tot hun meest kenmerkende vormen.
Ontwerpproces en inspiratie
Via een reductief ontwerpproces probeerde Khattar deze kenmerkende vormen te ontdekken. Honderden schetsen tonen een worsteling met de meest basale vormen op zowel functioneel als esthetisch niveau. Andere schetsen zoeken naar oplossingen — variërend van simpel tot bizar — voor de stippen en de vocalisatietekens.
Bovendien zijn de letters ontworpen om representatief te zijn voor de gestroomlijnde geest van de westerse beschaving: snel, gemechaniseerd en arbeidsbesparend. Khattar erkende de Latijnse typevormen en -proporties als een van zijn inspiraties.
De samenwerking met IBM
Zouden typemachinefabrikanten genoeg interesse hebben om in het project te investeren? Remington Rand was de eerste die werd benaderd, maar het project bleek daar weinig opleveren, hoewel er één prototype van een Unified Arabic-machine werd geproduceerd. IBM herkende echter snel de sociaal-politieke implicaties van UA, waarna de echte reis begon.
Frank Laubach, een expert op het gebied van geletterdheid, stelde:
"Ik zet mijn reputatie als man van geletterdheid op het spel: ik geloof dat analfabeten met dit alfabet in een tiende van de huidige tijd zullen leren lezen; en dat betekent dat waarschijnlijk tien keer zoveel mensen zullen leren lezen."
Historische context en de Arabische Renaissance
Unified Arabic was niet de eerste poging om het Arabisch aan te passen aan mechanische printprocessen. Al in de 15e eeuw probeerden drukkers de cursieve vormen te simuleren met losse letters. Hun pogingen om trouw te blijven aan de calligrafische aard resulteerden echter in letterbakken van wel 500 tekens per font (ongeveer acht keer de grootte van de Latijnse set), wat het zetten van teksten tot een moeizame taak maakte die niet paste bij de eisen van massaproductie.
Tegen het einde van de 19e eeuw waren de nadelige sociale en economische effecten van deze onpraktische druktechniek duidelijk. In de Levant-regio (het huidige Turkije, Syrië, Libanon, Palestina en Egypte) was analfabetisme wijdverspreid. Boeken waren schaars en duur, en uitsluitend beschikbaar voor de heersende klasse en de geestelijkheid. Onder invloed van de Industriële Revolutie in het Westen ontstonden er nieuwe pogingen om de reproductie van het gedrukte Arabische woord te vergemakkelijken.
Deze beweging, een vorm van een herleefde Arabische Renaissance, riep op tot een literaire en culturele ontwaking, nieuwe religieuze interpretaties, gemoderniseerde politieke ideeën en taalhervorming. Begin 20e eeuw was de tijd rijp voor snelle modernisering, en Unified Arabic — waarvan de kernsimplify was door het onnodige te elimineren — leek perfect in die tijd te passen.
Implementatie en institutionele strijd
In de jaren 40 ontwikkelde Khattar een nauwe band met Thomas Watson, het hoofd van IBM, die het project ondersteunde. In 1947 stelde IBM Khattar aan als 'ambassadeur' bij het hof van koning Farouk van Egypte, in samenwerking met de missie van dr. Frank Laubach voor de wereldwijde bestrijding van analfabetisme.
Khattar werd gestuurd met zes gloednieuwe IBM-elektrische typemachines met de nieuwe Arabische letters en volledig gevocaliseerde gedrukte exemplaren van Al-Fatiha, het eerste hoofdstuk (surah) van de Heilige Koran. In datzelfde jaar stuurde hij zijn eerste voorstel naar de Academie van de Arabische Taal in Caïro. Zijn voorstel was gezet in Neo-Beiruti, een UA-lettertype met losstaande letters, dat later werd aangevuld met Neo-Naskhi.
Hoewel de Academie zijn voorstel niet accepteerde, bleef Laubach een fervent supporter. Hij schreef aan Khattar over een analfabete meid die hij had lesgegeven:
"Ze is nu al klaar om elk eenvoudig boek te lezen met de KHATTAR-LETTERS... Oh, hoe ik bid dat u zult slagen, want het leren van het Arabisch zal kinderspel zijn wanneer ze uw letters gebruiken."
In 1957 ontving Khattar een beurs van de Ford Foundation, wat leidde tot de officiële oprichting van de Unified Arabic Alphabet Foundation (UAAF). Vanaf zijn centrum in Beiroet richtte Khattar zich op marketing, de productie van UA-metalen letters en het publiceren van educatieve boekjes.
Waarom Unified Arabic niet doorbrak
Ondanks de steun van IBM, financiering van de Ford Foundation, patenten en steun van linguïsten, kon Unified Arabic nooit breed worden geadopteerd. Dit kwam door twee hoofdoorzaken:
1. Technologische vooruitgang
De tijd werkte tegen het project. De interesse nam af naarmate technologieën zoals de Linotype-machine en later digitale publicatiesystemen werden geïntroduceerd. Deze systemen waren veel beter in staat om de grote set tekens en de cursieve aard van het Arabisch te verwerken, waardoor de beperkingen van oudere mechanische processen verdwenen.
2. Culturele en religieuze identiteit
Taal en vorm zijn in de Arabische wereld nauw verbonden. De calligrafische aard van het Arabische schrift is een essentieel onderdeel van de culturele identiteit. De concessies die UA deed aan de beperkingen van westerse technologie werden niet gezien als een vereenvoudiging, maar als een overgave aan westerse standaarden en een verwerping van de Arabische cultuur. De Arabische wereld zag haar complexe taal als levend en weigerde de simpliciteit die zij als achteruitgang beschouwde.
Daarnaast is er de religieuze dimensie. Omdat de Koran aan de profeet Mohammed in het Arabisch is geopenbaard, worden de taal en de letters als absoluut en heilig beschouwd. Elke taalhervorming is daarom een uiterst complex en gevoelig vraagstuk met morele implicaties.
Erfenis en moderne herleving
In 1986 werd Nasri Khattar genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn levenswerk aan Unified Arabic en de implicaties hiervan voor linguïstiek, geletterdheid en telecommunicatie. Hij was waarschijnlijk de enige ontwerper/typograaf die ooit voor deze prestigieuze prijs in aanmerking kwam.
Hoewel nieuwe technologieën Unified Arabic in zekere zin overbodig maakten, blijven de onderliggende problemen bestaan. De aanwezigheid van de taal in digitale systemen en applicaties blijft een belangrijk aandachtspunt.
In 2013 bracht Pascal Zoghbi van de typefoundry 29 Letters digitale versies uit van UA Beiruti en UA Neo Naskhi (respectievelijk UA Neo B en UA Neo N). Deze heropleving geeft educatoren en ontwerpers de kans om het gebruik van uniforme, losstaande Arabische lettertypen te verkennen. Het opent de deur naar praktijktesten die uiteindelijk de oude barrières kunnen doorbreken, wat het een oud idee maakt dat nog steeds de moeite waard is om te heroverwegen.
***
Over de auteur: Yara Khoury Nammour is docent, type designer en grafisch ontwerper. Zij schreef het boek 'Nasri Khattar: A Modernist Typotect' vanuit haar fascinatie voor de belofte van Unified Arabic om de hoge percentages analfabetisme in het Midden-Oosten aan te pakken.
Groetjes,