De Militie en de Mol

Op 1 april 2023 haalde Williams de tas uit zijn kast en haastte zich naar zijn auto. Hij had geen tijd om de afwas te doen die zich in zijn appartement had opgehoopt. Hij wist niet of er bewapende mannen naar hem op zoek waren. Hij wist niet of hij zich ooit weer veilig genoeg zou voelen om terug te keren. Hij parkeerde zijn auto voor de nacht in de heuvels met uitzicht op Salt Lake City en kroop met zijn lichaam van 1 meter 93 achterin de 20 jaar oude Honda. Dit was zijn nieuwe thuis.

Hij zette een opname-app aan om een vermelding in zijn dagboek toe te voegen. Zijn stem had de hoge rauwheid van een levenslange roker: "Waar begin ik in godsnaam," zuchtte hij, terwijl hij diep ademhaalde. Na meer dan twee jaar undercover was hij prikkelbaar en impulsief geworden. Hij had gevreesd dat iemand in gevaar was en had geprobeerd diegene te waarschuwen, maar dat was averechts gewerkt. Williams was er zeker van dat minstens één persoon nu wist dat hij een dubbelagent was, zei hij tegen zijn telefoon. "Het is slechts een kwestie van tijd voordat de rest erachter komt."

Bij daglicht deed Williams een envelop zonder afzender in een brievenbus van de Amerikaanse postdienst. Hij had er een flashdrive en een gouden medaillon van de Oath Keepers in gestopt.

De envelop was aan mij geadresseerd.

De documenten schetsten een buitengewone odyssee. Door zich voor te doen als een ideologische bondgenoot, was Williams binnengedrongen in de hoogste rangen van twee van de meest prominente rechtse milities van het land. Hij had geslapen in het huis van de man die beweert het nieuwe hoofd van de Oath Keepers te zijn, waarbij hij midden in de nacht door diens bestanden snuffelde. Hij had ingenieuze ruses bedacht om bewijs te verzamelen van de banden van milities met hooggeplaatste functionarissen van de wetshandhaving. Hij had geheime operaties ontdekt, zoals de surveillance van een jonge journalist, en vervolgens geïmproviseerde manieren bedacht om de plannen van de militanten te saboteren. In één groep waren zijn tactieken zo succesvol dat hij de hoogste commandant van de militie in de staat Utah werd.

Nu was hij een voortvluchtige. Hij reed naar het zuiden, richting een woestijn op vier uur rijden van de stad, waar hij kon verdwijnen.

1. Voorspel

Ik hoorde voor het eerst van Williams vijf maanden eerder, toen hij me een intrigerende maar mysterieuze anonieme e-mail stuurde. "Ik probeer al meer dan een jaar contact te leggen met nationale media en burgerrechtenorganisaties, maar ik word genegeerd," luidde de tekst. "Ik ben het zat om tegen een muur te praten." Hij stuurde deze mail naar een reeks verslaggevers. Ik was de enige die reageerde. Ik heb veel tijd verspild aan mijn nieuwsgierigheid naar dergelijke e-mails. Ik verwachtte dat mijn interesse na een kort telefoongesprek zou verdwijnen. In plaats daarvan kwam ik in de duizelingwekkende positie terecht als de enige persoon die het geheim kende dat Williams bijna twee jaar lang bewaarde.

We spraken een paar keer via versleutelde gesprekken voordat hij vluchtte. Williams vertelde me dat hij was geprikkeld door de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021, toen milities zoals de Oath Keepers samenspanden om de presidentsverkiezingen van 2020 gewelddadig om te gooien. Hij geloofde dat de democratie onder vuur lag door groepen die volgens de FBI een aanzienlijk risico vormen voor het binnenlands terrorisme. Daarom infiltreerde hij de militiebeweging op eigen initiatief, als een freelance vigilante. Hij vertelde het niet aan de politie of de FBI. Als eenling vertelde hij het ook niet aan zijn familie of vrienden.

Williams leek geobsedeerd door de vraag hoe hij kon garanderen dat dit niet alles een zelfdestructieve, zeer gevaarlijke verspilling van tijd was. Hij vertrouwde de wetshandhaving niet en wilde geen informant zijn, zei hij. Hij vertelde me dat hij hoopte de beweging te beschadigen door op een dag openbaar te maken wat hij had geleerd.

De rellen bij het Capitool hadden ook bij mij aantenend aanwezig geweest. Ik had uitgebreid verslag gedaan van 6 januari. Ik had gezeten bij families die milities beschuldigden ervan hun geliefden van hen weg te hebben geroofd, hen mee te hebben getrokken in een leven van geheime bijeenkomsten en gewelddadige complotten — of in een gevangeniscel. Tegen de tijd dat Williams contact met me opnam, leken de meest beruchte groepen echter grotendeels ondergronds te zijn gegaan. Waren milities bestendiger en krachtiger dan het leek?

Sommige van de dingen die hij me vertelde leken significant. Toch voelde het, voordat het pakket arriveerde, alsof ik met een schim correspondeerde. Ik wist dat Williams misleiding als een kunstvorm beschouwde. "Wanneer je een leugen verzint," vertelde hij me eens, "moet je dingen toevoegen die ze kunnen verifiëren, zodat ze niet op het idee komen om vragen te stellen." Hoewel zijn verhalen over het algemeen nauwkeurig en zakelijk leken — wat voor een journalist altijd geruststellend is — moest ik met extreme scepsis te werk gaan.

Dus spitte ik door zijn bestanden, tienduizenden ervan. Ze bevatten tientallen uren aan gesprekken die hij stiekem had opgenomen en jaren aan privé-chatlogs en video's van de militie. Ik kon deze authenticeren via andere bronnen, zowel binnen als buiten de beweging. Ik sprak ook met tientallen mensen, van vrienden van Williams tot andere leden van zijn milities. Ik groef in zijn turbulente verleden en vond online records die hij me niet had gewezen, maar die zijn verhaal ondersteunden.

De bestanden bieden een uniek venster, tegelijkertijd uitgebreid en intiem, in een van de meest consequente en volatiele sociale bewegingen van onze tijd. Williams drong door tot een nieuwe generatie paramilitaire leiders, waaronder artsen, professionele agenten en overheidsadvocaten. Soms waren ze beangstigend, soms onhandig, maar altijd zwaar bewapend. Het was een wereld waarin een man zou voorstellen om politici te vermoorden, om vervolgens een debat over de logistiek te ontketenen.

Federale aanklagers hebben meer dan 1.000 mensen veroordeeld voor hun rol op 6 januari. Belangrijke militiekapiteins werden voor een decennium of langer de gevangenis in gestuurd. Maar dat heeft de aantrekkingskracht die milities hebben voor een brede groep Amerikanen niet weggenomen.

Nu heeft president-elect Donald Trump beloofd de raddraaiers van 6 januari gratie te verlenen wanneer hij terugkeert naar het Witte Huis. Experts waarschuwen dat een dergelijke stap een renaissance voor militante extremisten zou kunnen triggeren, wat hen een ongekende boodschap van bescherming en steun stuurt — en het daardoor urgenter maakt om hen te begrijpen.

(Tenzij anders vermeld, hebben geen van de in dit verhaal genoemde militieleden gereageerd op verzoeken om commentaar.)

Williams maakt deel uit van een grotere koude oorlog, radicaal tegen radicaal, die grotendeels in de schaduw is gebleven. Een links-activist vertelde me dat hij persoonlijk ongeveer 30 mensen kent die undercover zijn gegaan in milities of white supremacist groepen. Zij coördineerden niet met de wetshandhaving, maar namen de surveillance van een van de meest hardnekkige kenmerken van de Amerikaanse politiek in eigen hand.

Sceptisch tegenover de autoriteiten, hebben milities geprobeerd het land te hervormen via gewapende actie. Williams probeerde dat te doen via verraad en leugens, wat hem ongemakkelijk zat. "Ik zou hier niet zo succesvol in zijn geweest als ik in sommige opzichten niet een van hen was geweest," vertelde hij me eens. "Ik had het niet zo lang kunnen volhouden tenzij ze iets in mij herkenden."

2. De Strijd

Als er één moment is dat Williams op zijn pad naar de militie-ondergrond heeft gezet, dan was dat ongeveer een decennium voor 6 januari, toen hij naar een gevangenis met medium beveiliging werd gestuurd. Hij was begin dertig, aangetrokken tot gevaar en gevuld met innerlijke turbulentie.

Williams groeide op in wat hij aan mij, aan vrienden en in gerechtsverslagen beschreef als een disfunctioneel en ongelukkig thuis. Hij was een homoseksueel kind in het landelijke Amerika. Zijn vader beschouwde homoseksualiteit als een doodzonde, zei hij. Williams bracht veel van zijn jeugd buiten door, vogelspotten, kamperen en proberen zo weinig mogelijk tijd thuis door te brengen. (John Williams is nu zijn wettelijke naam, die hij onlangs heeft verkregen.)

Toen hij oud genoeg was om uit huis te gaan, bleef Williams periodes van wekenlang 'off the grid' gaan. Leven in een grot interesseerde hem; de banen die hij vond in supermarkten en broodjeszaken niet. Hij vertelde me dat zijn vroege volwassenheid "een leegte in mijn leven" was, een periode van "kleine criminaliteit" en ruzies met oude vrienden. Hij pleitte schuldig aan een reeks overtredingen: huisvredebreuk, vandalisme, mishandeling.

Wat Williams in de gevangenis bracht, was de manier waarop hij reageerde op een van die arrestaties. Hij stuurde verontrustende, anonieme e-mails naar de onderzoekers in de zaak, waarin hij hun families bedreigde. De politie traceerde de berichten naar hem terug en hij werd voor drie jaar opgesloten.

Williams vond in de gevangenis tijd om veel te lezen — natuurhistorische boeken, Bertrand Russell, Cormac McCarthy. En het diende als een 'finishing school' voor een vaardigheid die cruciaal zou zijn in zijn undercoverjaren. Overleven in de gevangenis betekende leren manoeuvreren rond bendeleiders en bewakers. Hij leerde hoe hij gesprekken in zijn eigen voordeel kon sturen zonder dat de ander het merkte.

Toen hij vrijkwam, had hij een duidelijk ambitie: een instructeur voor overleving in de wildernis worden. Hij gebruikte Facebook om begeleide wandelingen in de Uinta Mountains van Utah aan te prijzen. Een oude foto toont Williams als een langнэ camp counselor terwijl hij studenten een eetbare plant laat zien. Hij draagt een dikke paardenstaart en cargobroek, met gelakte teennagels die uit zijn wandelsandalen steken.

Veel mensen in Utah waren na een persoonlijke crisis overgestapt op wildernisoverleving, waardoor er een gemeenschap van buitenbeentjes ontstond die gedijden in barre en afgelegen omgevingen. Zelfs daartussen verdiende Williams een reputatie voor het opzoeken van extreme situaties. "Niet veel mensen zijn bereid om in hun eentje te worstelen. Hij drijft die strijd tot een hoog niveau," vertelde een vriend me bewonderend. Williams begon met krav maga en muay thai omdat hij van vuistgevechten hield. Hij bracht eens 40 dagen alleen door in de woestijn met alleen een mes, waarbij hij leefde van chipmunks en bessen (uit eigen keuze, om een verjaardag te vieren).

Williams had moeite om zijn overlevingsbedrijf van de grond te krijgen. Hij deelde visitekaartjes uit op hobbybijeenkomsten met beloftes van avontuur, maar in de praktijk gaf hij vooral seminars in stadsparken voor een klein geldbedrag. Hij nam alleen telefoontjes aan in noodgevallen, herinnerde een andere vriend zich, omdat hij wilde besparen op belminuten.

Toen hij rond nieuwjaar in 2019, volgens Williams, een e-mail ontving van een leider van de American Patriots Three Percent, of AP3. Deze wilde Williams inhuren voor een trainingssessie. Hij kon hem 1.000 dollar betalen.

Eindelijk, dacht Williams. Ik begin wat voet aan de grond te krijgen.

3. De Beslissing

Ze waren overeengekomen dat er geen semiautomatische geweren zouden zijn, vertelde Williams me, dus iedereen nam een zijwapen mee. Een dozijn militiamen waren naar de bergen bij Peter Sinks, Utah, gereden, een van de koudste plekken in de aangesloten VS. Aanvankelijk wilden ze training in ontwijken en ontsnappen, zei Williams, maar hij dacht dat ze daar eerst naartoe moesten werken. Dus gaf hij hen drie dagen lang de basis van wildernisoverleving, maar met een twist: hoe te overleven terwijl je "probeert onopgemerkt te blijven." Hij liet hen zien hoe ze een schuilplaats konden bouwen die hen droog hield en tegelijkertijd onzichtbaar was. Hoe je een vuur maakt, en vervolgens hoe je het opruimt zodat niemand kan zien dat er ooit een vuur was.

Naarmate de dagen vorderden, begonnen losse opmerkingen hem te irriteren. Eens zei een man dat hij was "kiked" (een antisemitische term) waardoor hij te veel had betaald voor zijn Ruger-handvuurwapen. Aan het einde van de training deelden de AP3-leiders bijpassende patches uit. Het ritueel deed Williams denken aan een motorbende.

Hij was al naar enkele kortere AP3-evenementen geweest om de mannen te ontmoeten en de lessen af te stemmen op zijn eerste belangrijke klant, vertelde Williams me. Maar dagen in de bossen met hen doorbrengen voelde anders. Hij zei dat hij de ervaring onaangenaam vond en besloot niet meer met de groep samen te werken.

Dit deel van het verhaal van Williams — precies hoe en waarom hij voor het eerst lid werd van een militie — is het moeilijkst te verifiëren. Volgens zijn eigen account hield hij zijn gedachten en plannen volledig voor zichzelf. Op dat moment was hij te beschaamd om zelfs zijn vrienden te vertellen wat er dat weekend was gebeurd, zei hij. In de overlevingsgemeenschap werd het trainen van milities als taboe beschouwd.

Ik kon niet anders dan me afvragen of Williams een minder nobel achtergrondverhaal verborg. Misschien was hij uit oprechte enthousiasme bij AP3 gekomen en was hij er later van afgevallen. Misschien probeerde hij me nu te bedriegen. Inderdaad, toen ik de AP3-leider belde die de training had geregeld, betwistte hij de tijdlijn van Williams. Hij herinnerde zich dat Williams sporadisch maar consistent betrokken bleef na de sessie in de bergen, als een vriend van de groep die twee of drie keer per jaar aanwezig was bij evenementen. Om het beeld verder te vertroebelen, had Williams me gewaarschuwd dat de man zoiets zou zeggen — Williams had hard gewerkt om de indruk te wekken dat hij nooit was weggegaan, maar dat hij gewoon een tijdje inactief was geweest vanwege werk. (Opmerkelijk genoeg verdedigde de AP3-er de loyaliteit van Williams elke keer dat ik beweerde dat hij stiekem had geprobeerd de groep te ondermijnen. "Hij werd zeer gerespecteerd," zei hij. "Ik heb nooit aan zijn eerlijkheid of intenties getwijfeld.")

Zelfs de vrienden van Williams vertelden me dat hij voor hen een raadsel was. Maar ik vond bewijs dat zijn verhaal ondersteunt daar waar zoveel eenlingen hun diepste gedachten uiten: het internet. In 2019 en begin 2020 schreef Williams duizenden inmiddels verwijderde berichten in online forums. Deze posts gaven een momentopname van zijn wereldbeeld in die periode: idiosyncratisch, erudiet en boos, met weinig ruimte voor nuance. "Er zijn af en toe militie-types die deze vaardigheden willen gebruiken om gewelddadige fringe-agenda's te bevorderen en ik zal hen absoluut niet faciliteren," schreef hij in een bericht uit 2020 over wildernisoverleving. In een ander bericht noemde hij AP3 en hun bondgenoten "extreemrechtse lunatics." De berichten bewezen niet de details van zijn account, maar dit was de Williams die ik kende, schrijvend onder pseudoniemen lang voordat we elkaar hadden ontmoet.

De ene dag uitte hij zijn minachting voor Trump-stemmers, neoliberalisme of "de kapitalistische infrastructuur." De andere dag raasde hij tegen wapenbeperkingen als immoreel. Toen de Black Lives Matter-protesten in 2020 uitbraken, schreef Williams dat hij medische benodigdheden verzamelde voor lokale demonstranten. Hij klonk soms als een revolutionair gekruist met een linkse student. "De enige taak van een agent is het pesten van burgers namens de staat," schreef hij. "Gewelddadige omverwerping van de staat is onze enige levensvatbare optie."

Toen kwam 6 januari. Terwijl hij op tv keek, vertelde hij me later, dacht Williams dat hij de patch op het tactische vest van een raddraaier herkende. Het leek op die die de AP3-leiders hadden uitgedeeld aan het einde van zijn training.

Heeft die man les van mij gehad? vroeg hij zich af. Waarom was ik zo vriendelijk tegen hen allemaal? Als ze wisten dat ik gay was, wed ik dat ze me dood wilden hebben, en ik heb ze daadwerkelijk geholpen. Omdat ik te egoïstisch was om aan iets anders te denken dan aan mijn carrière.

Schaamte sloeg snel om in woede, vertelde hij me, en in een verlangen naar wraak. Experts zeiden dat de democratie zelf in groot gevaar was. Williams nam die gedachte letterlijk. Hij nam aan dat talloze Amerikanen zouden reageren met agressieve actie, zei hij, en hij wilde daar deel van uitmaken.

4. Een Nieuwe Wereld

Williams stond alleen in zijn appartement en keek naar zichzelf in de spiegel.

"Ik ben lang." "Ik ben Dave." "Ik ben lang." "Ik ben Dave."

Hij probeerde zich te concentreren op zijn maniertjes, op de intonatie van zijn stem. Of hij nu de waarheid sprak of een leugen, hij wilde er precies hetzelfde uitzien.

Er waren maanden verstreken sinds de rellen bij het Capitool. Naar alle uiterlijke kenmerken te oordelen was Williams nu een enthousiast lid van AP3. Omdat hij al een ingang had, was lid worden eenvoudig, zei hij. Een zelfbenoemde spion worden vereiste echter wat vallen en opstaan. In de beginperiode deed hij zich voor als een dakloze om militie-trainingsfaciliteiten te observeren, maar hij besloot dat dat tijdverspilling was.

De nonchalante misleiding die hem in de gevangenis had geholpen, bleek nuttig. Sluw zijn was een vaardigheid, en hij bleef tot laat op om deze te perfectioneren. Hij hield een dagboek bij met elke leugen die hij vertelde, zodat hij het overzicht niet zou verliezen. Zijn leerplan bestond uit acteoefeningen en de geschiedenis van spionage en culten. Mensen zoals sekteleider Keith Raniere maakten op hem de meeste indruk — hij bestudeerde biografieën om te leren hoe ze mensen manipuleerden, hoe ze wreedheid gebruikten om hun volgelingen tot overgave te dwingen.

Williams berispte regelmatig de gewone leden van de militie. Hij gaf neerbuigend advies over de beveiligingszwakheden van de groep, waarbij hij waarschuwde dat hun technische incompetentie hen gemakkelijke doelwitten zou maken voor linkse hackers en overheidsspionnen. Orion Rollins, de hoogste leider van de militie in Utah, stuurde Williams weldra een bericht om hem te bedanken voor de begeleiding. "Maak je geen zorgen over het feit dat je een lul bent," schreef hij. "Het is tijd om te leren en zo ontraceerbaar mogelijk te worden." (De AP3-berichten die Williams me stuurde waren zo volumineus dat ik een hele maand besteedde aan het lezen ervan voordat ik deze uitwisseling opmerkte.)

Williams betrad de militie op een cruciaal moment. AP3 had ooit afdelingen in bijna elke staat, met een ledenlijst van waarschijnlijk tienduizenden; toen de autoriteiten na 6 januari harder optraden tegen de beweging, kelderde het ledenaantal. Sommigen die bleven, hadden banden met wit nationalisme. Anderen waren gewoon eenzame conservatieven die een doel hadden gevonden in de paramilitaire zaak. Voorlopig richtten de leiders van de groep zich op het redden van de militie, niet op het aanvechten van hun vijanden met wapens.

Op 4 maart 2021 klaagde Williams tegen Rollins dat iedereen zijn advies nog steeds negeerde. Williams bood aan om de "intel officer" van de staat te worden, verantwoordelijk voor het beschermen van de groep tegen externe controle.

"Mijn handen zijn gebonden," schreef Williams. "Als ik niet de leiding kan nemen," zou de hele militie "mogelijk uit elkaar vallen." Rollins gaf hem de promotie.

"Bedankt Orion. Je hebt hier een goed initiatief getoond." In prive zag hij een speciaal voordeel aan zijn benoeming. Als iemand zou vermoeden dat er een mol in Utah was, zou Williams de natuurlijke keuze zijn om de moljacht te leiden.

Nu had hij een leidersrol. Wat hij nog niet had, was een plan. Maar hoe kon hij doelen bepalen, zo redeneerde hij, voordat hij meer wist over AP3? Hij zou werken aan het verzamelen van informatie en opklimmen in de rangen door het best mogelijke militielid te zijn.

Hij noteerde de functietitels van leiders die hij ontmoette, zoals een reserve-master sergeant van de luchtmacht (wat ik via militaire registers bevestigde) die andere luchtmilitairen in de beweging rekruteerde. Williams woonde paramilitaire trainingen bij, waar de groep hinderlagen oefende met geïmproviseerde explosieven en semiautomatische wapens. Hij bood zijn kameraden gratis lessen in hand-to-hand gevechten aan en bond zich met hen in de wildernis tijdens de jacht op jackrabbits. Wanneer de militie deelnam aan rechtse bijeenkomsten voor zaken als wapenrechten, gingen ze in tactische uitrusting. Williams ging mee als hun "gray man", zei hij — aangesteld om op te gaan in de menigte en bewapende versterkingen op te roepen als de spanningen opliepen.

Omdat zijn werk seizoensgebonden was, kon Williams tot 40 uur per week besteden aan militieactiviteiten. Een van zijn taken als intel officer was het monitoren van de vijanden van de groep aan de linkerkant, wat hem soms duizelig maakte. Een militieleider stuurde hem eens naar een bijeenkomst van de Democratic Socialists of America in een lokale bibliotheek, waar hij een Proud Boy zag die hij herkende van een gezamenlijke militietraining. Was dit een verborgen rechtse die