Mondiale opwarming zal grens van 1,5 graad overschrijden, aldus VN-rapport dat pad terug naar veilige zone schetst

In een strategische terugtocht in de strijd tegen klimaatverandering hebben de Verenigde Naties erkend dat de aarde de kans heeft gemist om sommige van de ergste gevolgen van de mondiale opwarming te voorkomen. Volgens functionarissen moet de wereld nu uitzoeken hoe de temperaturen onder de gevarenzone kunnen worden gebracht en terug kunnen keren naar een veilig niveau.

Volgens een somber, trendbrekend rapport van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP), gepubliceerd op woensdag, zal de aarde binnenkort de veilige temperatuurdrempel overschrijden die in 2015 in het Klimaatakkoord van Parijs is afgesproken. Dit is het gevolg van de opwarming door de verbranding van steenkool, olie en gas.

In plaats van op te geven, adviseren wetenschappers en VN-functionarissen om te proberen de excessieve opwarming te beperken en de temperatuur vervolgens terug te brengen naar de overeengekomen drempel. Dit zal echter nog steeds decennia van toegenomen weersgerelateerde rampen, stijgende zeespiegels, uitstervingen en smeltende ijsmassa's en gletsjers betekenen.

"De mensheid raast voorbij de grens die nodig is om een klimaatcatastrofe te vermijden," aldus secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres.

De nieuwe strategie voorziet erin om, na een periode van opwarming boven de limiet, weer onder die grens te komen door het gebruik van fossiele brandstoffen te beëindigen en een methode te ontwikkelen om koolstofdioxide van industrieën uit de lucht te zuigen.

"Het is een realiteitscheck. We moeten leven met deze warmere wereld," zei co-auteur van het rapport Richard Betts, klimaatwetenschapper aan de Universiteit van Exeter. "Maar er is nog steeds veel wat we kunnen doen om de opwarming te beperken."

Het overschrijden van de langdurige opwarmingsdrempel

Na het Klimaatakkoord van Parijs hebben de Verenigde Naties hun klimaatwetenschappelijke tak opdracht gegeven om verschillende opwarmingslimieten te bestuderen. Een doel van 1,5 graad Celsius (2,7 graden Fahrenheit) boven de temperaturen van het midden van de 19e eeuw werd algemeen geaccepteerd nadat wetenschappers ontdekten dat er bij 2 graden Celsius (3,8 graden Fahrenheit) dramatische gevolgen optreden voor mensen en de planeet, die bij 1,5 graad uitblijven.

Sommige wetenschappers hebben berekend dat de wereld zich nu op 1,4 C (2,5 F) boven het pre-industriële niveau bevindt. Deze maatstaf is gebaseerd op een gemiddelde over 20 jaar, in plaats van op de temperaturen van een enkel jaar.

Ondanks dat experts stelden dat er geen manier is om de opwarming tot 1,5 graad te beperken, hielden VN-functionarissen lang vol dat het venster van 1,5 graad nog openstond. Het rapport van woensdag geeft nu definitief toe dat de wereld de 1,5-gradengrens "in de komende jaren" zal overschrijden.

Het rapport stelt dat in het meest optimistische scenario de opwarming rond het midden van de eeuw piekt op 1,8 C (3,2 F), mits landen ambitieuze klimaatdoelen nastreven. De huidige overheidsstrategieën zouden de temperaturen echter tot 2,6 C (4,7 F) boven de pre-industriële niveaus kunnen stuwen tegen 2100.

In plaats van het voorkomen van een opwarming van 1,5 graad, wil de VN nu dat beleidsmakers zich "voorbereiden op en navigeren in een toekomst" waarin de wereld die limiet overschrijdt, vervolgens de koers corrigeert en de temperaturen weer laat dalen. Het rapport voorziet dat de wereldwijde temperaturen binnen enkele jaren de 1,5 graad zullen passeren, een koers van verdere opwarming zullen volgen (een 'bultvormig' pad), zullen pieken en vervolgens geleidelijk zullen afkoelen tot onder de 1,5 graad, idealiter tegen het einde van de eeuw. Het rapport en experts noemen dit "overshoot".

"Laten we heel duidelijk zijn: de 1,5-doelstelling blijft het doel. Maar we moeten er nu op een andere manier naar toewerken, namelijk van bovenaf," zei UNEP-uitvoerend directeur Inger Andersen.

Klimaatwetenschapper Andrew Weaver van de University of Victoria, die geen deel uitmaakte van de studie, voegde toe dat de limiet van 1,5 graad geen "magische klimaatklif" is waar het spel direct voorbij is. "Elke tiende graad die we vermijden, betekent nog steeds minder schade."

Het beperken van de temperatuurpiek

Volgens Andersen is het van het grootste belang om eerst de nieuwe piektemperatuur te beperken en vervolgens de tijd dat de temperatuur boven de 1,5 graden ligt, te verkorten. Betts merkte echter op dat de wereld waarschijnlijk "vele, vele decennia" in die overshoot-periode zal verkeren.

Joeri Rogelj, klimaatwetenschapper aan het Imperial College London en co-auteur van het rapport, stelde dat elke vijf jaar vertraging in het verminderen van emissies minstens een tiende van een graad toevoegt aan de piekopwarming.

"Als we nu handelen, kunnen we de overshoot beperken," staat in het rapport. "Niet een veilige wereld, maar wel veiliger dan wanneer we op de lange termijn boven de 1,5 graden blijven."

Weaver reageerde hierop: "Dit is een van de somberste VN-klimaatrapporten die ik heb gelezen. Het draagt de onmiskenbare toon van wanhoop, frustratie en urgentie — maar niet van berusting."

Bill Hare, CEO van Climate Analytics, zei dat "hoewel UNEP er goed in slaagt het gat te beschrijven dat we voor onszelf hebben gegraven, het rapport er minder goed in slaagt ons te laten zien dat er een uitweg is."

Aanpassing aan een dodelijkere, hongerigere en dorstigere wereld

Overheden moeten hun inspanningen vergroten om zich aan te passen aan de verslechterende opwarming, die de armsten het hardst raakt, "omdat sommige effecten simpelweg niet kunnen worden vermeden," aldde Andersen. Het rapport noemt deze fase "coping and containment" (coping en beheersing).

Tijdens deze overshoot-periode zullen meer mensen sterven of ziek worden door de verslechterende klimaatverandering en het extreme weer. Voedselproductie zal dalen, hongersnood zal toenemen, waterschaarste zal verergeren, economieën zullen worden geraakt en soorten zoals koraal zullen uitsterven.

Hoewel de triggers achter de recente dodelijke overstromingen in Nepal — veroorzaakt door het loslaten van een Himalayagletsjer — complex zijn, zei Betts: "Helaas verwachten we meer van dit soort gebeurtenissen, en dat is precies waarom we de piekopwarming moeten beperken."

Het rapport waarschuwt voor "kantelpunten" met onomkeerbare en cascaderende effecten, waaronder:

• Het verlies van de West-Antarctische en Groenlandse ijskappen;
• Het verlies van het Amazoneregenwoud;
• Het stilvallen van het circulatiesysteem van de Atlantische Oceaan dat een groot deel van Europa warm houdt.

"Sommige locaties zouden minder of meer onverzekerbaar of zelfs onbewoonbaar kunnen worden," staat in het rapport.

De laatste fase in de overshoot is het afkoelen van de planeet door koolstofdioxide uit de lucht te verwijderen en elders op te slaan. Het rapport stelt dat de traditionele aanpak hiervan het planten van meer bomen is, maar dat dit hooguit een tiende van een graad van de wereldwijde temperaturen kan afhalen. Daarom stellen de auteurs dat innovatievere methoden voor koolstofverwijdering nodig zullen zijn.

Andere wetenschappers noemen dat onbetrouwbaar en duur. Rob Jackson, klimaatwetenschapper aan de Stanford University, die niet betrokken was bij het rapport, zei: "We waren niet in staat de wegsrazende trein van wereldwijde emissies te stoppen om 1,5 C opwarming te vermijden. Nu vereisen overshoot-scenario's dat we de trein snel stoppen en hem weer achteruit laten rijden. Is het onze beste hoop? Absoluut. Is het waarschijnlijk? Absoluut niet."

***

Bijschrift foto: Wandelaars lopen op de morene van de Mont Mine-gletsjer op een warme zomerdag te midden van klimaatverandering in Ferpecle nabij Evolene, Zwitserland, 3 september 2026. (REUTERS/Denis Balibouse)