Dit artikel analyseert de parenthese (haakjes) niet slechts als leesteken, maar als een complex literair en retorisch instrument. Aan de hand van de geschiedenis van de interpunctie en het werk van Sir Philip Sidney, met name zijn Arcadia, wordt beschreven hoe haakjes worden gebruikt om de stroom van spraak te onderbreken, emotionele vertraging te suggereren en een intieme band met de lezer op te bouwen.
De auteur bespreekt de parenthese als een retorische 'zijsprong' (interpositio) die, mits strategisch ingezet, de tekst verrijkt door nuance en diepgang toe te voegen. Daarnaast wordt de psychologische en visuele kracht van de haakjes belicht: ze fungeren als 'kleine manen' die fluisteringen en geheimen beschermen. Uiteindelijk worden de haakjes gepresenteerd als een veilige haven voor kwetsbaarheid, waarbij ze een visuele bescherming bieden aan intieme bekentenissen.
Over dat schandalige, beruchte (wonderbaarlijke) leesteken: De parenthese
Door Florence Hazrat | 18 augustus 2026
Shakespeare en zijn tijdgenoten zouden leestekens "distinctions" noemen, volgens de Latijnse traditie, of "pointing", vanwege de middeleeuwse gewoonte om stippen of punten op verschillende hoogtes in de regel te plaatsen. De eerste keer dat het woord "punctuation" (interpunctie) voorkomt, is in het Franse dialoogboek Orthoepia Gallica uit 1593 van de vertaler en taaldocent John Eliot. Zijn grappige en volkse gesprekken in parallelle kolommen op de pagina beïnvloedden de gevatte repartee van Shakespeare. Eliot daagde Franse docenten in Londen uit om "fouten te vinden" in zijn "pricks, nicks, and tricks", waarmee hij verwees naar zijn interpunctie en retoriek.
Eliot was onmiskenbaar een flamboyant creatieve schrijver en een inspirerende leraar. Men kan hem hier serieus nemen: deze "tricks" in de interpunctie werden een middel om na te denken over de technologische revoluties van die tijd, genderrelaties en literaire genres die sociale en historische zorgen weerspiegelden, zoals koningschap of geografische ontdekkingen.
Interpunctie was ook een kanaal voor het verkennen van innerlijke werelden: de geest, het geheugen, emoties. Dit gold in het bijzonder wanneer er iets niet helemaal goed ging. In een samenleving die bovenal waarde hechtte aan welsprekendheid, raakten schrijvers meer geïnteresseerd in het weergeven van de vertraging, onderbreking of zelfs het falen van spraak, in plaats van de glorieuze vervulling ervan. Misschien aarzelden de zonen (en sommige dochters) van de humanisten meer om hun vertrouwen in taal te stellen dan vorige generaties hadden gedaan.
Sir Philip Sidney: De koning van de haakjes
Een meester in deze bewust opgeschorte spraak was de onbetwiste koning van de haakjes: Sir Philip Sidney.
Op 16 oktober 1586 schreef een jonge man een wanhopige brief aan zijn vriend: "My dear Weyer: Come. Come. My life is in danger and I long to see you." Verzwakt door een etterende wond in zijn dij, krabbelde hij deze weinige regels in een trillend, nauwelijks leesbaar handschrift. Sir Philip Sidney — hoveling, dichter en fervent protestants soldaat onder koningin Elizabeth I — had gevochten tegen het katholieke Spanje in de Nederlanden toen een kogel hem trof. Het leven van deze superster van de Tudor-hogesamenleving werd op een tragische manier beëindigd op een leeftijd van eenendertig jaar.
Dit einde weerspiegelde op spookachtige wijze zijn eigen schrijfstijl. Vlak voordat hij vertrok naar zijn heilige oorlog, onderbrak Sidney het epische verhaal over dwalende ridders waaraan hij jaren had gewerkt. Hij stopte midden in een spannend gevecht, waardoor de actie midden in een zin bleef hangen. Op een parenthese:
Anaxius lept away. Whereat ashamed (as having never done so much before in his life)
Lezers blijven, net als de zin en het plot, op het puntje van hun stoel zitten over wat er volgt. Het werk bleef onvoltooid, maar de openheid van de parenthese functioneerde als een magneet voor talloze latere schrijvers, die werden uitgenodigd om hun eigen versies van het vervolg te schrijven. Sidney volgde hiermee een gebruikelijke compositiepraktijk: midden in een zin pauzeren om de parenthese later als geheugensteun te gebruiken wanneer het tijd was om de pen (of liever gezegd, de veer) weer op te pakken.
De chaos en precisie van de Arcadia
Ongeacht zijn dood "tussen haakjes", hanteerde Philip Sidney de typografische boemerang met aplomb in zijn stijlvolle en duizelingwekkend chaotische Arcadia. Het verhaal bevat twee prinsen en twee prinsessen, vermommingen, poëziewedstrijden, schipbreuken, ontvoeringen, een climax in de rechtszaal, oorlog en — gevaarlijker dan al deze avonturen gecombineerd — liefde en lust.
Sidney produceerde twee wezenlijk verschillende versies van het verhaal: één tussen 1577 en 1581, en een herziene versie tussen 1581 en 1584. In 1590 publiceerde zijn beste vriend, Fulke Greville, de "nieuwe" Arcadia met de abrupte afbreking. In 1593 bracht Sidney's zus Mary een concurrerend werk uit in een luxer formaat, waarin zij de "nieuwe" versie combineerde met een zwaar bewerkte finale uit de oude versie. Cruciaal is dat in de delen waarin de nieuwe en oude Arcadia's overeenkomen, bijna alle 2.400 haakjes identiek zijn. Sidney was overduidelijk een enthousiaste gebruiker van haakjes.
Hoewel sommigen de parenthese als overbodig of nutteloze "opvulling" beschouwden, hielp de populariteit van de Arcadia bij het verspreiden van het gebruik van haakjes en de perceptie dat ze getuigden van sophisticatedheid. De Renaissance hield van complexe structuren, van architectuur tot taal. De haakjes van Philip Sidney boden een blauwdruk voor verheven expressie, en schrijvers hielden ervan hem na te bootsen.
De retorische kunst van de zijsprong
Toen Coluccio Salutati de parenthese bijna 200 jaar vóór Sidney uitvond, maakte hij een eeuwenoude retorische praktijk zichtbaar: het invoegen van een deel van een zin in een groter geheel. De Romeinse rhetoricus Quintilian noemde dit interpositio. De vraag is hoe lang zo'n mini-digressie kan worden zonder de hoofdzin (of het hoofdverhaal) volledig te kapen. Er was geen vaste regel voor de lengte; dat was aan het discretionaire vermogen van de schrijver.
Dit verklaart waarom de schoolmeester John Hoskins in zijn Directions for Speech and Style (1600) schreef dat een parenthese "in extremis" een (on)sierlijkheid kan worden. In zijn Art of English Poetry (1589) geeft George Puttenham een overdreven voorbeeld van een zeer lange invoeging die "volstrekt irrelevant is voor de hoofdzaak", maar stelt paradoxaal genoeg dat dit geen schande is, maar juist een schoonheid, mits het niet te vaak gebeurt.
De parenthese wordt "geënt" op de gastzin, als een tak van een andere boom die de nieuwe stam verbetert juist omdat hij vreemd is. Het probleem is niet zozeer dat een parenthese een zin binnendringt — dat doet hij onmiskenbaar — maar de vraag is hoe dat gebeurt.
Henry Peacham stelde in The Garden of Eloquence dat afwijken van de syntactische lijn is toegestaan, mits men dat doet "voor het voordeel van enige relevante betekenis". Het invoegen van een insertie vereist vooruitziendheid; de schrijver moet strategisch afwijken, waarbij de interne parenthese fungeert als een boog.
De psychologie en visuele kracht van de haakjes
De parenthese snijdt, maar hij hecht het "ervoor" en "erna" ook weer aan elkaar. Door de binnenkant van een zin naar buiten te keren en de buitenkant naar binnen, vraagt het de lezer om heen en weer te pendelen. Dit traint de mentale behendigheid en voedt een flexibele set van gedachten en gevoelens.
Een voorbeeld hiervan is te vinden aan het begin van de Arcadia, waar de prins Musidorus Pamela probeert te vertellen dat zijn herderskleding slechts een vermomming is:
In the country of Thessalia, (alas why name I that accursed country, which brings forth nothing, but matters for trage dies? but name it I must) in Thessalia (I say) there was (well may I say, there was) a Prince (no, no Prince, whom bondage wholly possessed; but yet accounted a Prince, and) named Musidorus.
Waarom al deze haakjes? Hij had simpelweg kunnen zeggen: "In het land Thessalië was een prins genaamd Musidorus." In plaats daarvan onderbreekt hij zichzelf obsessief. De haakjes verbeelden de vertragingen die hij in zijn eigen leven ervaart door zijn liefde voor Pamela en de vermomming die hij in stand moet houden.
Erasmus noemde de haakjes "kleine manen". De maan staat voor creatie en destructie, wedergeboorte, mysterie en geheimen. Dat geldt ook voor de parenthese. De convex-concave curven vangen iets op dat "bij wijze van spreken" wordt gezegd; fluisteringen en geheimen in het oor van de lezer.
Voor Renaissance-schrijvers behoorde interpunctie zowel tot het visueel-grammaticale als het gesproken-retorische. Richard Mulcaster suggereerde dat de woorden tussen haakjes met een lagere en snellere stem uitgesproken moesten worden dan de woorden ervoor of erna. Visueel en auditief nestelt de inhoud zich veilig tussen "parenthetische handpalmen", die intieme uitdrukkingen beschermen.
Een veilige haven voor kwetsbaarheid
Haakjes creëren een bijzondere magie tussen lezer en schrijver. Daarom gebruikte Sidney ze in de dedicatie van zijn werk aan zijn zus Mary:
Here now have you (most deare, and most worthy to be most dear Lady) this idle work of mine: which I fear (like the spider’s web) will be thought fitter to be swept away, than worn to any other purpose. For my part, in very truth (as the cruel fathers among the Greeks, were wont to do to the babes they would not foster) I could well find in my heart, to cast out in some desert of forgetfulnes this child, which I am loath to father.
Sidney schermt zijn woorden af in steeds nieuwe vertragende parenthesen. Hij voegt vergelijkingen, klassieke allusies en directe aansprekingen toe. De haakjes omsluiten de woorden en houden kwetsbare bekentenissen visueel privé. Een openend haakje is altijd gekoppeld aan een sluitend haakje; de woorden binnenin worden nooit in de kou gelaten. De parenthese is een zachte vorm van onderbreking: stabiel, voorspelbaar en in balans.
***
Dit artikel is een uittreksel uit 'On the Mark: From Periods to Interrobangs, How Punctuation Remade the World' door Florence Hazrat, copyright ©2026 door Florence Hazrat. Gebruikt met toestemming van Basic Books, een divisie van Hachette Book Group, Inc.
Over dat schandalige, beruchte (wonderbaarlijke) leesteken: De parenthese
Door Florence Hazrat | 18 augustus 2026
Shakespeare en zijn tijdgenoten zouden leestekens "distinctions" noemen, volgens de Latijnse traditie, of "pointing", vanwege de middeleeuwse gewoonte om stippen of punten op verschillende hoogtes in de regel te plaatsen. De eerste keer dat het woord "punctuation" (interpunctie) voorkomt, is in het Franse dialoogboek Orthoepia Gallica uit 1593 van de vertaler en taaldocent John Eliot. Zijn grappige en volkse gesprekken in parallelle kolommen op de pagina beïnvloedden de gevatte repartee van Shakespeare. Eliot daagde Franse docenten in Londen uit om "fouten te vinden" in zijn "pricks, nicks, and tricks", waarmee hij verwees naar zijn interpunctie en retoriek.
Eliot was onmiskenbaar een flamboyant creatieve schrijver en een inspirerende leraar. Men kan hem hier serieus nemen: deze "tricks" in de interpunctie werden een middel om na te denken over de technologische revoluties van die tijd, genderrelaties en literaire genres die sociale en historische zorgen weerspiegelden, zoals koningschap of geografische ontdekkingen.
Interpunctie was ook een kanaal voor het verkennen van innerlijke werelden: de geest, het geheugen, emoties. Dit gold in het bijzonder wanneer er iets niet helemaal goed ging. In een samenleving die bovenal waarde hechtte aan welsprekendheid, raakten schrijvers meer geïnteresseerd in het weergeven van de vertraging, onderbreking of zelfs het falen van spraak, in plaats van de glorieuze vervulling ervan. Misschien aarzelden de zonen (en sommige dochters) van de humanisten meer om hun vertrouwen in taal te stellen dan vorige generaties hadden gedaan.
Sir Philip Sidney: De koning van de haakjes
Een meester in deze bewust opgeschorte spraak was de onbetwiste koning van de haakjes: Sir Philip Sidney.
Op 16 oktober 1586 schreef een jonge man een wanhopige brief aan zijn vriend: "My dear Weyer: Come. Come. My life is in danger and I long to see you." Verzwakt door een etterende wond in zijn dij, krabbelde hij deze weinige regels in een trillend, nauwelijks leesbaar handschrift. Sir Philip Sidney — hoveling, dichter en fervent protestants soldaat onder koningin Elizabeth I — had gevochten tegen het katholieke Spanje in de Nederlanden toen een kogel hem trof. Het leven van deze superster van de Tudor-hogesamenleving werd op een tragische manier beëindigd op een leeftijd van eenendertig jaar.
Dit einde weerspiegelde op spookachtige wijze zijn eigen schrijfstijl. Vlak voordat hij vertrok naar zijn heilige oorlog, onderbrak Sidney het epische verhaal over dwalende ridders waaraan hij jaren had gewerkt. Hij stopte midden in een spannend gevecht, waardoor de actie midden in een zin bleef hangen. Op een parenthese:
Anaxius lept away. Whereat ashamed (as having never done so much before in his life)
Lezers blijven, net als de zin en het plot, op het puntje van hun stoel zitten over wat er volgt. Het werk bleef onvoltooid, maar de openheid van de parenthese functioneerde als een magneet voor talloze latere schrijvers, die werden uitgenodigd om hun eigen versies van het vervolg te schrijven. Sidney volgde hiermee een gebruikelijke compositiepraktijk: midden in een zin pauzeren om de parenthese later als geheugensteun te gebruiken wanneer het tijd was om de pen (of liever gezegd, de veer) weer op te pakken.
De chaos en precisie van de Arcadia
Ongeacht zijn dood "tussen haakjes", hanteerde Philip Sidney de typografische boemerang met aplomb in zijn stijlvolle en duizelingwekkend chaotische Arcadia. Het verhaal bevat twee prinsen en twee prinsessen, vermommingen, poëziewedstrijden, schipbreuken, ontvoeringen, een climax in de rechtszaal, oorlog en — gevaarlijker dan al deze avonturen gecombineerd — liefde en lust.
Sidney produceerde twee wezenlijk verschillende versies van het verhaal: één tussen 1577 en 1581, en een herziene versie tussen 1581 en 1584. In 1590 publiceerde zijn beste vriend, Fulke Greville, de "nieuwe" Arcadia met de abrupte afbreking. In 1593 bracht Sidney's zus Mary een concurrerend werk uit in een luxer formaat, waarin zij de "nieuwe" versie combineerde met een zwaar bewerkte finale uit de oude versie. Cruciaal is dat in de delen waarin de nieuwe en oude Arcadia's overeenkomen, bijna alle 2.400 haakjes identiek zijn. Sidney was overduidelijk een enthousiaste gebruiker van haakjes.
Hoewel sommigen de parenthese als overbodig of nutteloze "opvulling" beschouwden, hielp de populariteit van de Arcadia bij het verspreiden van het gebruik van haakjes en de perceptie dat ze getuigden van sophisticatedheid. De Renaissance hield van complexe structuren, van architectuur tot taal. De haakjes van Philip Sidney boden een blauwdruk voor verheven expressie, en schrijvers hielden ervan hem na te bootsen.
De retorische kunst van de zijsprong
Toen Coluccio Salutati de parenthese bijna 200 jaar vóór Sidney uitvond, maakte hij een eeuwenoude retorische praktijk zichtbaar: het invoegen van een deel van een zin in een groter geheel. De Romeinse rhetoricus Quintilian noemde dit interpositio. De vraag is hoe lang zo'n mini-digressie kan worden zonder de hoofdzin (of het hoofdverhaal) volledig te kapen. Er was geen vaste regel voor de lengte; dat was aan het discretionaire vermogen van de schrijver.
Dit verklaart waarom de schoolmeester John Hoskins in zijn Directions for Speech and Style (1600) schreef dat een parenthese "in extremis" een (on)sierlijkheid kan worden. In zijn Art of English Poetry (1589) geeft George Puttenham een overdreven voorbeeld van een zeer lange invoeging die "volstrekt irrelevant is voor de hoofdzaak", maar stelt paradoxaal genoeg dat dit geen schande is, maar juist een schoonheid, mits het niet te vaak gebeurt.
De parenthese wordt "geënt" op de gastzin, als een tak van een andere boom die de nieuwe stam verbetert juist omdat hij vreemd is. Het probleem is niet zozeer dat een parenthese een zin binnendringt — dat doet hij onmiskenbaar — maar de vraag is hoe dat gebeurt.
Henry Peacham stelde in The Garden of Eloquence dat afwijken van de syntactische lijn is toegestaan, mits men dat doet "voor het voordeel van enige relevante betekenis". Het invoegen van een insertie vereist vooruitziendheid; de schrijver moet strategisch afwijken, waarbij de interne parenthese fungeert als een boog.
De psychologie en visuele kracht van de haakjes
De parenthese snijdt, maar hij hecht het "ervoor" en "erna" ook weer aan elkaar. Door de binnenkant van een zin naar buiten te keren en de buitenkant naar binnen, vraagt het de lezer om heen en weer te pendelen. Dit traint de mentale behendigheid en voedt een flexibele set van gedachten en gevoelens.
Een voorbeeld hiervan is te vinden aan het begin van de Arcadia, waar de prins Musidorus Pamela probeert te vertellen dat zijn herderskleding slechts een vermomming is:
In the country of Thessalia, (alas why name I that accursed country, which brings forth nothing, but matters for trage dies? but name it I must) in Thessalia (I say) there was (well may I say, there was) a Prince (no, no Prince, whom bondage wholly possessed; but yet accounted a Prince, and) named Musidorus.
Waarom al deze haakjes? Hij had simpelweg kunnen zeggen: "In het land Thessalië was een prins genaamd Musidorus." In plaats daarvan onderbreekt hij zichzelf obsessief. De haakjes verbeelden de vertragingen die hij in zijn eigen leven ervaart door zijn liefde voor Pamela en de vermomming die hij in stand moet houden.
Erasmus noemde de haakjes "kleine manen". De maan staat voor creatie en destructie, wedergeboorte, mysterie en geheimen. Dat geldt ook voor de parenthese. De convex-concave curven vangen iets op dat "bij wijze van spreken" wordt gezegd; fluisteringen en geheimen in het oor van de lezer.
Voor Renaissance-schrijvers behoorde interpunctie zowel tot het visueel-grammaticale als het gesproken-retorische. Richard Mulcaster suggereerde dat de woorden tussen haakjes met een lagere en snellere stem uitgesproken moesten worden dan de woorden ervoor of erna. Visueel en auditief nestelt de inhoud zich veilig tussen "parenthetische handpalmen", die intieme uitdrukkingen beschermen.
Een veilige haven voor kwetsbaarheid
Haakjes creëren een bijzondere magie tussen lezer en schrijver. Daarom gebruikte Sidney ze in de dedicatie van zijn werk aan zijn zus Mary:
Here now have you (most deare, and most worthy to be most dear Lady) this idle work of mine: which I fear (like the spider’s web) will be thought fitter to be swept away, than worn to any other purpose. For my part, in very truth (as the cruel fathers among the Greeks, were wont to do to the babes they would not foster) I could well find in my heart, to cast out in some desert of forgetfulnes this child, which I am loath to father.
Sidney schermt zijn woorden af in steeds nieuwe vertragende parenthesen. Hij voegt vergelijkingen, klassieke allusies en directe aansprekingen toe. De haakjes omsluiten de woorden en houden kwetsbare bekentenissen visueel privé. Een openend haakje is altijd gekoppeld aan een sluitend haakje; de woorden binnenin worden nooit in de kou gelaten. De parenthese is een zachte vorm van onderbreking: stabiel, voorspelbaar en in balans.
***
Dit artikel is een uittreksel uit 'On the Mark: From Periods to Interrobangs, How Punctuation Remade the World' door Florence Hazrat, copyright ©2026 door Florence Hazrat. Gebruikt met toestemming van Basic Books, een divisie van Hachette Book Group, Inc.
Groetjes,